Osnovni kurs marksizma-lenjinizma-maoizma: 10. Lekcije Pariske komune

Pariska komuna je bio događaj kada je prvi put u istoriji proletarijat uzeo moć i pokušao prvi put da uspostavi svoju vladavinu. Komuna nije mogla da konsoliduje svoju vlast i bila je ugušena za 72 dana. Ipak, njeno iskustvo bilo je od istorijskog značaja. Tokom svog kratkog postojanja, Pariska komuna je pružila uvid u novo društvo. I preko svojih pozitivnih primjera i preko grešaka, dala je izrazito važne lekcije radničkoj klasi u cijelom svijetu. Marks, kao vođa Prve internacionale, sumirao je lekcije ovog velikog iskustva za međunarodni proletarijat.

Kontekst za Parisku komunu bio je Francusko-pruski rat 1870. – 1871. godine. Započeo je jula 1870. godine kada je francuski car Napoleon III naredio napad na Prusiju (koja je sa drugim manjim pokrajinama postala Njemačka januara 1871. godine), jer je pogrešno vjerovao da su Prusi bili u slabom stanju. Njegova vojska je brzo poražena, a sam Napoleon III se brzo predao i Prusi su ga zarobili u septembru 1870. godine. Nakon predaje Napoleona III uspostavljena je republika na čijem čelu je bio političar Tjer. Tjer je marta 1871. godine potpisao mirovni sporazum sa Njemcima, međutim, Pariz, koga je u opsadi držala pruska vojska od septembra 1870. godine, nije se predao Tjeru. On je bio pod kontrolom Pariske nacionalne garde, koju su sačinjavali uglavnom radnici. Dana 18. marta 1871. godine Tjer je poslao vojsku da razoruža nacionalnu gardu. Nastala je pobuna u kojoj su dvojica generala francuske vojske ubijena i vojska je bila prinuđena da se povuče. Tu je moć prešla u ruke nacionalne garde, koja je za jednu sedmicu održala izbore i uspostavila savjet od 92 člana. Savjet, koji se sastojao od velikog broja radnika, postao je organ vlasti. On je donio cijeli niz progresivnih mjera za reorganizaciju društvenog života i upravu grada, i tako je imao punu podršku cijelog radnog naroda. Pariska komuna je, međutim, bila vlada pod stalnim napadom. U strahu od snage radničke klase, njemački i francuski ugnjetavači su se odmah ujedinili kako bi uništili Komunu. Njemačka je direktno pomogla Tjerovoj vladi, tako što je oslobodila veliki broj francuskih vojnika koji su se bili predali i koji su bili zarobljeni 1870. godine. Tjerova vlada, snažnija zbog tih pojačanja, zatim je pokrenula široku kampanju da pokori Pariz. Radnici su se borili hrabro, ali nisu mogli da se suprotstave dobro opremljenoj profesionalnoj vojsci. Nakon mnogo dana herojske borbe, u kojoj je poginulo mnogo branilaca, Komuna je ugušena 28. maja 1871. godine. Čak i nakon poraza, preko 30 hiljada boraca komune su mučki i hladnokrvno ubijeni. Preko 45 hiljada je poslano na vojni sud, od kojih su mnogi smaknuti, a drugi su poslani u zatvor ili u izgnanstvo. Bilo je to kao da je buržoazija odlučila da radnike nauči lekciju koju nikad neće zaboraviti, kako se ne bi čak ni usudili sanjati da ponovo preuzmu vlast.

Prva internacionala bila je na vrhuncu popularnosti u vrijeme Francusko-pruskog rata i Pariske komune. Imala je široku borbenu bazu među radnicima i redovno je davala smjernice u vezi sa političkim pitanjima. Kada je izbio Francusko-pruski rat, Marks je odmah objavio dokument u ime generalnog savjeta Prve internacionale. Ovaj dokument je jedan od prvih primjena marksističkih taktičkih principa po pitanju ratovanja. Marks je pozvao radnike na međunarodnu solidarnost, dok je istovremeno vladare i Francuske i Prusije okrivio za rat. Zbog propagande Internacionale, postojao je snažan duh internacionalizma i među njemačkim i među francuskim radnicima. Zapravo, pruska vlada je zbog glasanja u parlamentu protiv ratnih kredita uhapsila Bebela i Vilhelma Libknehta, dvojicu članova parlamenta i vođe njemačke proleterske partije koji su bili marksistički članovi internacionale.

U početnom periodu rata, Marks ga je karakterisao kao odbrambeni rat koji vodi Njemačka, zbog reakcionarne prirode agresivnog režima Napoleona III. Međutim, on je predvidio pad ovog reakcionarnog vladara. Kada se to i desilo, Marks je odmah izdao dokument koji je pozvao njemačke radnike onome što je sad postao njemački osvajački rat. Pozvao je mir sa Francuskom i priznavanje novostvorene Republike. Njegov je stav bio da Republiku vode finansijska aristokratija i krupna buržoazija. Ipak, osjećao je da bi bilo ishitreno da se pokuša srušiti Republika i da se formira radnička vlada. Zapravo, Marks se snažno protivio bilo kakvom pokušaju pobune u Parizu. Razlog za to je bio što je njemački neprijatelj već opkolio Pariz i postojalo je veoma malo šanse da bi bilo kakva pobuna uspjela pod takvim okolnostima.

Uprkos Marksovim savjetima, aktivisti raznih anarhističkih i konspirativnih struja koji su imali nešto sljedbenika u Parizu, nekoliko puta su pokušavali da organizuju pobunu. Kada se pobuna na kraju desila, Marks je bez obzira na prethodno protivljenje objavio punu i borbenu podršku za Komunu. On je odmah prepoznao njen istorijski značaj i poslao je stotine pisama širom svijeta pokušavajući da dobije podršku. Preko glasnika održavao je kontakt sa komunarima, šaljući savjete internacionalistima u Komuni. Konsultujući se sa Engelsom, koji je bio stručnjak za vojna pitanja, on je takođe slao savjete u vezi sa vojnom odbranom Komune. Iako je vođstvo Komune bilo u rukama pripadnika drugih grupa i struja, marksisti u Komuni su pokušavali da pojačaju njene aktivnosti i odbranu. Nakon poraza Komune, Internacionala je bila glavna organizacija koja je obezbjeđivala sklonište i pomagala da komunari dobiju poslove, pošto su morali da pobjegnu od brutalne represije francuske buržoazije.

Marks, koji je odmah Komunu nazvao događaj od ogromnog istorijskog značaja, napravio je detaljnu analizu pokušavajući da izvuče pouke iz njenog iskustva. Ovo djelo, Građanski rat u Francuskoj, napisano je tokom Komune, ali se moglo objaviti tek dva dana nakon njenog poraza. Ono je služilo da propagira njena postignuća i izgradi pravilan pristup Komuni među revolucionarima i radnicima širom svijeta.

Marks je najprije naglasio glavne pozitivne i revolucionarne mjere koje su sprovedene u Komuni, koje je on predstavio kao rađanje novog društva. Kao glavne političke odluke istakao je odvajanje crkve i države, ukidanje finansijskih davanja crkvi, uvođenje narodne milicije umjesto stojeće vojske, izbor i kontrolu svih sudija, postavljanje gornje granice na platu za sve vladine službenike i uspostavljanje njihove direktne odgovornosti izbornoj bazi, itd. Glavne društveno-ekonomske mjere bile su besplatno i opšte obrazovanje, ukidanje noćnog rada u pekarama, ukidanje mogućnosti poslodavcima da kažnjavaju u radionicama, zatvaranje zalagaonica, preuzimanje zatvorenih radionica koje će voditi radničke zadruge, pomoć nezaposlenima, pomoć za stanarine i pomoć za vraćanje dugova. Sve ove mjere su pokazale da iako nije bilo jasnog političkog smjera Komune, sve njene odluke su imale nedvosmislen znak djelovanja proletarijata. Iako je konstantno bila suočena sa gorućim pitanjem samog preživljavanja, kroz svoje djelovanje Komuna je pružila prvi uvid u tip društva koje će stvoriti buduća proleterska revolucija. Ona je dala prvo iskustvo proletarijata koji ima državnu vlast – ono što su Marks i Engels nazivali prvom diktaturom proletarijata.

I po svojim slabostima, Komuna je takođe pružila veoma vrijedne lekcije za buduću borbu proletarijata, koje je takođe istakao Marks. Jedna od većih slabosti Komune bio je nedostatak jasnog i centralizovanog vođstva jedne proleterske partije. Na osnovu ovoga, Marks je zaključio da je za uspjeh revolucije bilo apsolutno nužno imati vođstvo snažne dalekovidne i disciplinovane proleterske partije. Druga stvar koju je Marks stalno napominjao bila je potreba da se uništi prethodna državna mašinerija. Kako bi se izgradila nova radnička država, nije bilo moguće samo se oslanjati na prethodnu državnu mašineriju buržoazije sa njenim državnim zvaničnicima koji su bili sasvim posvećeni očuvanju starog društvenog poretka. Zapravo, kako bi se izgradila radnička država, najprije je bilo nužno da se uništi prethodni državni aparat i da se uklone svi visoki zvaničnici koji su bili povezani sa njim.

U periodu reakcije i represije koje je uslijedilo nakon Komune, među revolucionarnim snagama postojala je značajna konfuzija kako da se procijene ta iskustva i izvuku pravilni zaključci. Anarhisti, koji su u velikom broju učestvovali u Komuni, bili su naročito zbunjeni. Marksova analiza je zauzela precizan stav koji je razriješio bilo kakvu konfuziju. Marks je takođe pomogao da se propagira ispravno shvatanje Komune širom svijeta. Nakon Komune, buržoazija je predstavljala Marksa kao pravog vođu Komune i zbog toga ga je čak i intervjuisala svjetska štampa. U ovim intervjuima je mogao mnogim zemljama da predstavi ispravan stav. Marksizam je opet pružao ispravne odgovore.