Osnovni kurs marksizma-lenjinizma-maoizma: 11. Širenje marksizma i pojava oportunizma

Period nakon Pariske komune je bio obilježen reakcionarnim napadom buržoazije na radnički pokret, što je imalo uticaja na Prvu internacionalu. Francuski ogranak je bio najjače pogođen zato što su većina članova postali izbjeglice u drugim zemljama, a unutar njih su se borile različite frakcije. Njemački radnički pokret je takođe unazađen dugotrajnim zatvorskim kaznama dvojice glavnih marksističkih vođa Bebela i Libknehta, koji su se protivili ratu i pripajanju dijelova Francuske. Sve ovo je značilo da su dva najvažnija ogranka internacionale bila onesposobljena. U isto vrijeme postojao je i rascjep u engleskom ogranku, u kojem su neki od vođa napustili Internacionalu zbog militantnih stavova kojima je Marks podržavao Parisku komunu. Sve ovo, zajedno sa manipulacijama anarhista, oslabilo je Internacionalu. Marks i Engels odlučili su da presele sjedište Internacionale iz Londona u Nju Jork, a odluka o ovome je donesena na Kongresu Internacionale 1872. godine. Međutim, oslabljena internacionala nije mogla da ponovo da oživi i naposljetku je raspuštena 1876. godine.

Raspad Prve internacionale, ipak, nije zaustavio snažno napredovanje marksizma i osnivanje novih proleterskih partija. U periodu nakon Pariske komune, skoro 35 godina nije se desio nikakav veći rat između velikih kapitalističkih zemalja u Evropi. Tokom ovog perioda radnički pokret se brzo širio u većini industrijalizovanih zemalja. Socijalističke partije, koje su u osnovi imale proletersku strukturu, uspostavile su velike i razrađene organizacije. Pod njihovim vođstvom rasli su i sindikati, dnevne novine, radničke zadruge, itd. Radeći često u skladu sa zakonskim propisima, one su uspješno učestvovale u buržoaskim parlamentima. Upravo su se ove partije povezale i osnovale Drugu internacionalu 1889. godine. Osnivanje Druge internacionale dalje je potaklo nastanak novih proleterskih socijalističkih partija u različitim dijelovima svijeta.

Marks i Engels su do kraja svojih života imali ulogu ideoloških vođa i praktičnih organizatora ovog sve većeg pokreta radničke klase. Oni su pružali stalan teoretski doprinos kako bi ojačali temelje sve većeg pokreta. Marks se koncentrisao na dalje proučavanje političke ekonomije i još detaljnije proučavanje kapitalizma. Prvi tom Kapitala izašao je 1867. godine. Nakon toga Marks je nastavio da se bori sa izrazito lošim zdravljem, kako bi pokušao da završi dodatne tomove ovog djela. Ipak, ono je ostalo nezavršeno sve do njegove smrti 14 marta 1883. godine. Engels je završio ogroman zadatak na prikupljanju Marksovih bilježaka, redigovao ih i na kraju objavio drugi i treći tom Kapitala. Zapravo, Engels je takođe odradio ogroman teoretski posao nakon što se u potpunosti posvetio revolucionarnom radu 1869. godine. Zajedno sa Marksom, a potom i sam, objavio je različita djela o filozofiji, socijalističkoj teoriji, evoluciji, porijeklu društvenih i političkih institucija itd. Nakon Marksove smrti, imao je glavnu ulogu u vođstvu i izgradnji pokreta u različitim zemljama. Redovnom komunikacijom igrao je ulogu centralne figure koja bez njega ne bi ni postojala tokom ovog perioda, što je činio sve do svoje smrti 5. avgusta 1895. godine.

Veliki dio Marksovog i Engelsovog djelovanja bio je posvećen borbi protiv različitih vidova oportunizma, koji je počeo da jača kako je pokret rastao. Jedan od značajnih vidova oportunizma bio je lasalizam, koji je nastao tokom Prve internacionale, ali se nastavio i u narednim godinama. Njegov začetnik Ferdinand Lasal bio je osnivač prve radničke socijalističke partije koja je osnovana u Njemačkoj 1863. godine. Glavni aspekt lasalizma bio je obeshrabrenje radnika da se bore za veće nadnice i pozivi državi da vlada pomogne radnicima tako što će uspostaviti zadruge za koje je smatrao da su glavna sredstva pomoću kojih će se reformisati društvo i postepeno će se doći do socijalizma. Kako bi se borio protiv pogrešnog shvatanja borbe za nadnice, Marks je napisao rad Nadnica, cijena i profit i predstavio ga na Generalnom savjetu Prve internacionale 1865. godine. Borba protiv lasalizma nastavila se i 1875. godine kada je Marks napisao Kritiku Gotskog programa. Gotski program je bio program koji je sačinjen u vrijeme ujedinjenja lasalističkih i marksističkih proleterskih partija u Njemačkoj u jedinstvenu partiju. U to vrijeme marksisti su imali veliku želju za jedinstvom, tako da su činili mnogo kompromisa sa oportunističkom politikom lasalizma. U svojoj kritici Marks je snažno kritikovao ideje oportunističke politike. Međutim, Kritika je podijeljena samo nekolicini marksističkih članova njemačke partije. Ona nije bila u opštoj upotrebi i veoma mali broj prijedloga su provedeni u praksi. Ipak, kada se sačinjavao novi program partije 1891. godine, Engels je insistirao da se objavi Kritika uprkos protivljenju nekih od vodećih članova partije. Ovog puta lasalističke ideje nisu bile dio novog programa.

Marks i Engels su se odlučno suprotstavljali drugim oportunističkim trendovima koji se javljali, dok god su oni bili živi. Međutim, nakon Engelsove smrti jedan od najsnažnijih napada na marksizam pojavio se unutar samog proleterskog pokreta. Pošto je bilo veoma teško direktno se suprotstaviti marksizmu, ovaj napad došao je u obliku pokušaja da se marksizam „revidira“. Ovaj vid oportunizma kasnije je nazvan revizionizmom, a započeo ga je Bernštajn, jedan od glavnih članova njemačke partije i Druge internacionale. On je najprije izložio svoje poglede unutar njemačke partije u periodu 1898. – 1899. Bernštajn je tvrdio da, pošto su se promijenile okolnosti, potrebno je da se promijene osnovne postavke koje je uspostavio Marks. Rekao je da nije nužno imati nasilnu revoluciju kako bi se došlo do socijalizma i da će reforma kapitalističkih institucija postepeno dovesti do socijalizma. Kako je oportunizam već rastao u radničkom pokretu, Bernštajnov revizionizam je uskoro našao pristalice u različitim partijama. Međutim, u isto vrijeme mnogi istinski revolucionari pobunili su se podržavajući marksizam. Njihova rasprava se odigrala pred Kongresom Druge internacionale koja je održana 1904. godine. Kongres je snažno osudio revizionizam sa 25 glasova za, 5 protiv i 12 uzdržanih. Postojala je još jedna rezolucija koja je nudila kompromis, a nije snažno osuđivala revizionizam, koja nije prošla jer je bio neriješen broj glasova (21:21). Tako je u obje rezolucije postojao veliki broj glasova koji su podržavali ili koji nisu željeli da se snažno suprotstave revizionizmu. Iako je Kongres na kraju osudio revizionizam, bilo je sasvim jasno 1904. godine da su oportunizam i revizionizam imali značajnu bazu na najvišim nivoima međunarodnog radničkog pokreta. Ali, i protivljenje oportunizmu u mnogim zemljama je takođe bilo jako. Naročito jak centar je bio u Rusiji, gdje su se boljševici pod vođstvom Lenjina već borili više puta protiv ruskih oblika oportunizma.