Osnovni kurs marksizma-lenjinizma-maoizma: 3. Socio-ekonomski uslovi koji su doveli do nastanka marksizma

Kao što ćemo vidjeti kasnije, marksizam nas uči da je bilo koja ideja ili teorija uvijek proizvod materijalnih uslova. Kad god nastanu novi materijalni uslovi, nove ideje i teorije će se sigurno pojaviti. Ova istina odnosi se i na sam marksizam. Stoga, kako bismo bolje razumjeli marksizam, treba da pokušamo da doznamo materijalne uslove, tj. društveno-ekonomske uslove u kojima su Marks i Engels stvorili marksizam.

Marksizam je uspostavljen prije 150 godina, tokom 1840-ih. Prvo je nastao u Evropi, koja je u to vrijeme bila glavna ekonomska, vojna i politička sila u svijetu. Ova dominacija je bila takva da su skoro sve ranije napredne civilizacije poput Indije, Kine i Perzije bile njoj podređene. Marks i Engels su rođeni i živjeli su u jednom od ekonomski najrazvijenijih dijelova Evrope dok su razvijali ideje marksizma. Oni su posmatrali, učestvovali su i bili su pod uticajem svih najvećih političkih događaja tog vremena. Dakle, kako bismo razumjeli kako je marksizam nastao, najprije ćemo pogledati Evropu tog vremena i vidjeti koji su bili glavni faktori tadašnje društveno-ekonomske situacije.

1) Najvažniji faktor bila je industrijska revolucija koja je trajala otprilike od 1760. do 1830. godine i, iako je bila koncentrisana u Engleskoj, uticala je na cijeli svijet. Industrijska revolucija je tako nazvana zato što je tokom ovih 70 godina svijet prvi put doživio brz i revolucionaran porast industrijskog razvoja. Upravo u ovo vrijeme otvorene su moderne velike fabrike koje su se razvijale velikom brzinom, naročito u Engleskoj. Uporedo sa ovim, velikom brzinom širilo se i svjetsko tržište, putem kojeg su se engleski proizvodi slali u sve dijelove svijeta. Iako su i druge zemlje poput Francuske, Holandije i dijelova Njemačke i Sjedinjenih Američkih Država tako otvorile velike fabrike, najveću dominaciju u ovom periodu imala je Engleska. Ona je bila tolika da se Engleska nazivala „radionicom svijeta” koja je snabdijevala sve zemlje svojim proizvodima.

Industrijska revolucija transformisala je kapitalističku klasu. Ovaj klasa prije nje nije bila ekonomski snažna i više je bila srednja klasa (nazivana je buržoazijom, zato što buržoazija na francuskom predstavlja srednju klasu). Međutim, sa industrijskom revolucijom, ova srednja klasa transformisala se u klasu industrijskih milionera – modernu industrijsku buržoaziju. Neviđeno bogatstvo ove nove klase dalo joj je moć da se snažnije suprotstavi feudalnoj klasi, koja je do tada još uvijek bila vladajuća klasa.

U isto vrijeme kad i modernu industrijsku buržoaziju, Industrijska revolucija je iznjedrila još jednu klasu — modernu industrijsku radničku klasu ili proletarijat. Ova klasa koju su sačinjavali radnici koji su radili zajedno u hiljadama ogromnih fabrika, bila je takođe sasvim drugačija od ranijih radnika koji su radili u manjim grupama u malim radionicama. Moderni proleteri nisu imali ništa osim svoje radne snage i imali su snagu i samopouzdanje koje nisu bile poznate ranijim generacijama radnika i trudbenika. Ova snaga proizilazila je iz njenog kontakta sa modernom industrijom, njene discipline koja je naučena u fabričkom sistemu i njene nadmoćne organizacije zahvaljujući mnogobrojnosti radnika koji su bili ujedinjeni u pojedinačnim fabrikama pod jednim krovom. Pozicija radnika u društvu napravila je od njih potencijalno najrevolucionarniju silu u istoriji.

2) Drugi važan faktor bio je onaj koji je dominirao političkom situacijom u Evropi toga vremena. Bio je to zamah buržoaskih demokratskih revolucija koje je vodila kapitalistička klasa u nastajanju, a najznačajnija je bila Francuska revolucija 1789. godine. Francuska revolucija nije donijela samo veoma radikalne promjene u Francuskoj. Ona je takođe dovela i do napoleonskih ratova, u kojima su vojske francuske buržoazije pokorile skoro cijelu Evropu i sprovele buržoaske reforme koje su ukinule feudalizam kud god su vojske išle. Time su nanijele smrtonosni udarac kraljevima i starim feudalnim klasama. Iako je francuska vojska kasnije poražena, stare vladajuće klase nikada nisu mogle povratiti svoj pređašnji položaj. Moderna buržoazija nastavila je svoj revolucionarni talas sa brojnim drugim buržoaskim revolucijama, koje su za posljedicu imale konačan poraz feudalnih klasa i pobjedu kapitalizma kao svjetskog sistema.

Dakle, i na ekonomskom i na političkom nivou period nastanka marksizma bio je period velikog napretka i pobjede kapitalističke klase, tokom kojeg je ona konačno uspostavila svoju vlast u najrazvijenijim i najdominantnijim zemljama svijeta.

3) Iako je ovo bio period najvećeg napretka buržoazije, glavni faktor koji je doveo do nastanka marksizma tokom ovog perioda bio je nastanak svijesti radničke klase i proleterskih organizacija i pokreta, što je sve bio znak pojavljivanja proletarijata kao nezavisne i samosvjesne sile.

Proleterska klasa sa sopstvenom sviješću najprije je nastala u Engleskoj i Francuskoj. Ovo se desilo prvenstveno zato što se moderna industrija najprije proširila u ovim dvijema zemljama. Širenje moderne industrije, iako je donio veliko bogatstvo buržoaziji, istovremeno je značio najgore radne i životne uslove po radničku klasu. Skoro tri četvrtine radne snage sačinjavale su žene i djeca jer su oni predstavljali jeftinije radnike koje su kapitalisti mogli lakše kontrolisati. Djeca od šeste godine nadalje bila su prisiljena da rade četrnaest i šesnaest časova u predionicama. Dok je buržoazija prikupljala sve veće i veće bogatstvo, radnici su postajali siromašniji i siromašniji. Dok su vlasnici fabrika tekstila višestruko umnožavali svoj kapital, nadnice njihovih tkalaca su se smanjivale do jedne osmine onoga što su prije zarađivali.

Stoga, životni uslovi proletarijata bili su takvi da je pobuna bila ne samo moguća, već skoro obavezna. Prvi takvi neredi bili su spontani i bez jasnog usmjerenja. Primjer bi bio lupanje mašina 1810.-1811. godine u Engleskoj, gdje su grupe tkalaca napadale fabrike tekstila i razbijale sve mašine kojih su se dohvatile. Ovo je bio njihov način protestovanja protiv moderne industrije koja je uništavala njihov život. Takvi protesti bez pravog usmjerenja bili su snažno ugušeni i ubrzo su nestali.

Nakon toga proširile su se i narasle su radnički pokret i radničke organizacije koje su pružile odgovor i smjer borbe proletarijatu. Raniji sindikati, koji su bili ograničeni na kvalifikovane radnike, počeli su od 1818. godine ujedinjavati sve radnike u ono što su tada nazivali „opštim sindikatima”. Kako su ovi sindikati u Engleskoj počeli da rastu, počeo se stvarati pokret za nastajanje sindikata na nacionalnom nivou. On je i osnovan i do 1833.-1834. godine narastao je do 500 hiljada članova. Pored sindikata, radnici su takođe počeli da se organizuju u zadruge i društva uzajamne pomoći. U drugim zemljama u kojima su sindikati bili potpuno zabranjeni, ovo su bili glavni oblici organizovanja radničke klase koji su takođe rasli i po brojnosti i po snazi.

Dok su radničke organizacije rasle, radnici u Britaniji su pokrenuli čartistički pokret 1837. godine, zahtijevajući izborna prava za radnike. Ovo je bio prvi široki, zaista masovni i politički organizovani proleterski revolucionarni pokret. Koristio je metodu masovnih peticija parlamentu, koje su donekle slične peticijama organizovanim i danas. Ove peticije prikupljale su i do pet miliona potpisa. Neke od čartističkih demonstracija imale su i do 350 hiljada učesnika, čime se pokazivala organizovana snaga radničke klase. Međutim, kako je pokret rastao u snazi i borbenosti, suočavao se sa snažnom represijom i do 1850. godine je ugušen. Tokom početka 1840-ih, dok je Engels boravio u Mančesteru u Engleskoj, bio je u bliskom kontaktu sa revolucionarnim vođama čartizma, a imao je dodira i sa časopisom The Northern Star, i bio je pod uticajem čartizma.

Sve veća borbenost radničkog pokreta u ovom periodu dovela je do prvih radničkih ustanaka koji su brutalno ugušeni. Primjeri ovih ustanaka bili su ustanci u Londonu 1816. godine i u Mančesteru 1819. godine, ustanci radnika u fabrikama svile u Lionu (Francuska) 1831. i 1834. godine i ustanak tkalaca na razboju u Šleskoj u Prusiji (danas dio Poljske) 1844. godine. Ovaj posljednji ustanak imao je veliki uticaj u cijeloj Njemačkoj kao i na mladog Marksa.

Tako je do 1840-ih proleterski pokret brzo jačao u mnogim industrijskim zemljama. Međutim, on je još bio vrlo slab i nije još uvijek predstavljao prijetnju niti dominantnoj krupnoj buržoaziji niti starim feudalnim vladajućim klasama. Ipak, pojava proletarijata kao nezavisne klasne sile bio je događaj od istorijskog značaja u cijelom svijetu. Stvaranje proletarijata takođe je istovremeno značilo i rađanje ideja koje su predstavljale novu revolucionarnu klasu. Mnoge ideje i teorije koje su nastojale da predstavljaju interese radničke klase su time zaživjele. Marksizam, kada je po prvi put formulisan 1840-ih, bio je samo jedna od ovih ideja, međutim, iako su mnoge teorije nastale u istim ekonomskim uslovima, samo je marksizam obezbijedio instrumente da se na pravilan način razumiju ovi uslovi i takođe da se oni promijene. Upravo zato, narednih godina samo će marksizam da se pokaže kao istinska proleterska ideologija.