Osnovni kurs marksizma-lenjinizma-maoizma: 4. Život Marksa i Engelsa prije nego što su postali marksisti

Očigledno je da niko ne može da se rodi kao marksista – čak ni sam Marks. Mora da postoji proces tokom kojeg će se ideje i stavovi razvijati i formulisati i dobijati osnovni oblik koji se onda može nazvati ideologijom. Tako su i Marks i Engels morali da prođu kroz takav proces prije nego što su uspjeli da otkriju i da i oni sami shvate osnovne istine onoga što danas nazivamo marksizam. Ovaj proces mišljenja je, logično, u velikoj mjeri bio određen konkretnim iskustvima kroz koja su obojica prošli. Dakle, da bismo to barem djelimično razumjeli, pogledaćemo ukratko kroz koja su rana iskustva prošla ova dva velika učitelja.

Karl Marks rođen je 5. maja 1818. godine u gradu Triru, u regiji koja se tada nazivala Rajnska Pruska, a koja je danas sastavni dio Njemačke. Njegov otac Hajnrih Marks je bio jedan od vrhunskih advokata toga grada. Porodica je dobro stajala i bila je obrazovana, ali nije bila revolucionarna. Oboje Marksovih roditelja potiču od veoma duge loze jevrejskih sveštenika. Iako su u ekonomskom smislu bili situirani, suočavali su se sa društvenom diskriminacijom u antijevrejskoj atmosferi Pruske. Godine 1816. Marksov otac je bio prinuđen da se preobrati na hrišćanstvo pošto su pruske vlasti donijele pravilo prema kojem Jevreji nisu mogli da se bave pravom. Slično tome, 1824. godine donesen je još jedan zakon u Pruskoj koji je branio da se nehrišćanska djeca primaju u javne škole. Kako bi ovo prevazišli, Hajnrih Marks je bio prinuđen da krsti svog sina Karla zajedno sa njegovim braćom i sestrama. Iako nije vjerovao u organizovanu religiju, Marksov otac je morao da prihvati novu vjeru kako bi se mogao baviti svojom profesijom i priuštiti svojoj djeci dobro obrazovanje.

Marksov rodni grad, Trir, je najstariji grad u Njemačkoj, koji je vijekovima bio sjedište rimskih careva, a kasnije i sjedište katoličkih biskupa, tako da su gradom i okolinom upravljale crkvene strukture. Avgusta 1794. francuska vojska je osvojila grad, uspostavila građansku vlast i donijela ideje i institucije Francuske buržoaske revolucije. Grad se vratio u ruke pruskog kralja nakon poraza Napoleona 1815. godine. Tako se u periodu rođenja i Marksove mladosti u gradu i dalje osjećao izražen uticaj dvadesetjednogodišnje vladavine francuskih revolucionarnih ideja.

Trir je bio mali grad, sa oko 12 hiljada stanovnika. Grad je funkcionisao kao pijačni grad za okolno područje, koje je vijekovima bilo poznato po uzgajanju vinove loze. Stanovnici su se bavili zanimanjima koja su tipična za „uslužne“ gradove – javni službenici, sveštenici, mali trgovci, zanatlije, itd. U velikoj mjeri ga je zaobišla industrijska revolucija i zbog toga je bio relativno ekonomski nerazvijen. Dok je Marks bio mlad, grad se borio sa siromaštvom. Prema zvaničnim statistikama iz 1830. godine, svaka četvrta osoba je bila nezaposlena, premda je stvarni broj morao biti i mnogo veći. Prosjaci i prostitutke su bili uobičajeni, a stopa sitnog kriminaliteta je bila izrazito visoka. Zbog toga je Marks od malih nogu svojim očima posmatrao bijedu siromašnijih dijelova radničke klase. Po završetku osnovne škole, Marks se upisao u gimnaziju Fridrih Vilhelm 1831. godine, koju je završio 1835. godine. U roku od tri sedmice poslan je na dalje školovanje na pravni fakultet univerziteta koji se nalazio šezdesetak kilometara od Trira, u grad Bon. Željan da prikupi što je moguće više znanja, Marks je pohađao devet predmeta koji su pored prava uključivali i poeziju, književnost, umjetnost itd. Na početku je bio redovan na svim predavanjima, ali je postepeno izgubio zanimanje, naročito za predmete iz oblasti prava, koje je smatrao suhoparnim i nezadovoljavajućim. Broj predmeta koje je slušao smanjio je najprije na šest, a potom na četiri.

Odlučio je da sam studira i uskoro se uključio u buran studentski život čiji je uskoro postao i vođa. Budući da ga je izrazito zanimalo pisanje poezije, priključio se Poetenbundu, krugu mladih pisaca koji su osnovali studenti sa revolucionarnim idejama. U stalnoj borbi između sinova feudalnog plemstva i buržoazije, Marks je uskoro postao vođa buržoaske grupe. Često je bio umiješan u tuče, a ponekad i u dvoboje sa mačevima. Uvijek je nosio nož sa dugim bodežom, zbog čega je jednom bio uhapšen i dobio policijsku prijavu. Jednom je bio i osuđen da proveden dan u univerzitetskom zatvoru pod optužbom „noćnog remećenja javnog reda i mira i opijanja“. U jednom od dvoboja sa mačem, Marks je čak i zadobio ožiljak u predjelu desne obrve. Zbog toga ga je otac pozvao da se sa univerziteta u Bonu vrati u Trir avgusta 1836. godine.

Dok je boravio u Triru, tajno se zaručio sa Dženi Fon Vestfalen, kćerkom barona Fon Vestfalena, plemića i visoko pozicioniranog vladinog zvaničnika Pruske. Dženi, koja je bila četiri godine starija od njega, i Marks su bili simpatije iz djetinjstva koji su odlučili da se vjenčaju dok je Marks još uvijek išao u školu. Sada su se zaručili uz pristanak Marksovih roditelja, ali ne i njenih roditelja, koji su dobili tek 1837. godine.

Oktobra 1836. godine Marks se prebacio na Univerzitet u Berlinu, koji je bio glavni grad Pruske. Ovaj univerzitet je bio mnogo veći od bonskog i bio je poznat kao jedan od najvećih obrazovnih centara. Nakon što je izabrao predmete koje će pohađati, Marks se odmah bacio na posao. Često je ostajao da uči noću, nije jeo redovno, mnogo je pušio, čitao je teške knjige i ispisivao mnogobrojne sveske. Umjesto formalnih časova Marks se samostalno bavio studijama. Radeći nevjerovatno brzim ritmom, išao je od prava preko filozofije i poezije do umjetnosti, a potom do pisanja drama i priča, da bi se potom vratio na filozofiju i poeziju. Ovo iscrpljivanje imalo je nepovoljan uticaj na njegovo zdravlje, naročito na pluća koja su mu već bila načeta duvanom, pa je ponekada bio prisiljen da napravi pauzu. Ipak, uvijek se vraćao intenzivnom radu, čitajući sve, od starih naučnih i filozofskih djela do najnovijih. Uvijek je naginjao filozofiji i pokušavao da nađe univerzalno značenje; uvijek je tragao za apsolutnim u principima, definicijama i pojmovima.

Tokom druge godine na univerzitetu pridružio se grupi studenata i profesora filozofije koja se nazivala Mladi hegelijanci. Oni su bili sljedbenici slavnog njemačkog filozofa Fridriha Hegela, koji je predavao na univerzitetu u Berlinu i umro 1830. godine. Pokušali su da daju radikalno tumačenje Hegelove filozofije, pa su zbog toga ponekad nazivani lijevi hegelijanci. Jedan od Marksovih prijatelja iz ove grupe, a njen intelektualni vođa, bio je profesor Bruno Bauer, koji je bio militantni ateista i stalno je napadao crkveno učenje. Zbog tih napada, kao i radikalnih političkih stavova mladohegelijanaca, bili su na meti pruskih vlasti. Tako kada je Marks završavao doktorsku tezu, nije mogao da dobije doktorat na Univerzitetu u Berlinu, koji je bio pod reakcionarnim uticajem namještenika pruske vlasti. Nakon što je završio studije u Berlinu, tezu je predao, a na kraju i doktorat dobio aprila 1841. godine na liberalnom Univerzitetu u Jeni koji je bio izvan pruske kontrole.

Nakon što je doktorirao, Marks se nadao da će postati profesor na Univerzitetu u Bonu na koji je prešao Bruno Bauer 1839. godine. Ali i sam Bauer je bio u nevolji zbog studentskih nemira koje su uzrokovala njegova predavanja protiv religije. Na kraju je sam kralj naredio da se Bauer skloni sa Univerziteta u Bonu. To je označilo kraj Bauerove profesorske karijere, ali i bilo kakve nade da bi Marks mogao raditi kao predavač.

Marks je sada počeo da se koncentriše na novinarstvo, kojim se već i prije bavio čim je završio fakultet. Ovo mu je pomoglo da temeljnije učestvuje u sve većem radikalnom demokratskom opozicionom pokretu koji se tada razvijao u Rajnskoj pokrajini, kao i susjednoj pokrajini Vestfaliji. Ove pokrajine, koje su već iskusile oslobađajući uticaj francuskih antifeudalnih reformi, bile su glavni centri opozicije pruskom kralju. Industrijalizacija je takođe uticala na sve veću buržoasku klasu, naročito u Kelnu, najbogatijem gradu Rajnske pokrajine. Zbog ovoga je radikalni opozicioni pokret imao veliku podršku industrijalaca, kojima je dozlogrdila pretjerana kontrola feudalaca.

Marks je najprije počeo da piše za Rheinische Zeitung, a oktobra 1842. godine postao je i glavni urednik ovih dnevnih novina koje su podržavali upravo industrijalci. Pod Marksovim vođstvom novine su uskoro postale učesnik borbe za radikalna demokratska prava. Zbog ovoga je, međutim, Marks bio u stalnom sukobu sa pruskim cenzorima koji su bili izuzetno represivni. Naposljetku, kada su novine objavile kritiku despotizma ruskog cara, car je izvršio pritisak na pruskog kralja da preduzme neke mjere. Novine su zabranjene i morale su se zatvoriti marta 1843. godine. Marks je zatim počeo da ostvaruje plan da izdaje novi časopis Njemačko-francuski godišnjak.

Između 1841. do 1843. godine Marks je bio duboko umiješan u buran politički život toga perioda. Ipak, on je u osnovi bio radikalni demokrata i u to vrijeme nije imao komunističke stavove. Što se tiče filozofije, njegova glavna transformacija tokom ovog perioda desila se 1841. godine nakon što je pročitao knjigu Suština hrišćanstva Ludviga Fojerbaha, koja je predstavljala kritiku religije sa stanovišta materijalizma. Ova knjiga igrala je veoma važnu ulogu u prelasku Marksovih ideja iz idealizma mladohegelijanaca na materijalizam. Još jedno filozofsko djelo iz 1841. godine koje je uticalo na Marksa bio je pokušaj njegovog prijatelja Mozesa Hesa u Evropskoj trijerarhiji da razvije komunističku filozofiju kombinujući ideje francuskih socijalista i lijevih hegelijanaca.

Međutim, u tom periodu Marks je imao samo ograničeno znanje o idejama socijalista i komunista. Njegov prvi susret sa tim idejama bio 1842. godine kada je sa zanimanjem pročitao djela mnogih vodećih francuskih socijalističkih teoretičara. Ipak, ova djela ga nisu prevela na komunizam ili socijalizam. Ta promjena desila se preko njegovog kontakta sa komunističkim grupama iz radničke klase i proučavanja političke ekonomije, što se desilo uglavnom nakon njegove seobe u Pariz krajem 1843. godine.

Sedam godina nakon njihovih zaruka, Marks i Dženi su se vjenčali juna 1843. godine. Proveli su kratki medeni mjesec u Švajcarskoj tokom kojeg je Marks napisao knjižicu u kojoj je izrazio svoju prvu kritiku Hegela. Nakon medenog mjeseca počeo je sa pripremama za preseljenje u Pariz, gdje je trebalo da počnu da izlaze već spomenuti Njemačko-francuski godišnjaci. Ova seoba u Pariz isplanirana je kako bi se izbjegli pruski cenzori. Međutim, iako je časopis planiran kao mjesečno izdanje, propao je nakon samo jednog izdanja koje je izašlo februara 1844. godine.

Marksov boravak u Parizu obilježen je izuzetno značajnim novim iskustvima. Najvažnije od njih bio je direktan kontakt sa različitim socijalističkim i komunističkim grupama čiji je Pariz bio tadašnje sjedište. Pored susreta sa velikom brojem teoretičara i revolucionara, Marks je imao mnogo koristi i od redovnog kontakta sa mnogim revolucionarima iz radničke klase u Parizu. Istovremeno, Marks je započeo i proučavanje političke ekonomije tokom kojeg je pročitao većinu radova poznatih engleskih ekonomista. Revolucionarni susreti i dalje proučavanje imali su veliki uticaj, što je imalo odjek u Marksovim radovima.

To jedino izdanje Godišnjaka bilo je od ključne važnosti, jer je sadržalo Marksovu prvu široku generalizaciju marksističkog materijalističkog razumijevanja istorije koja je bila sastavni dio članka u kojem se kritikovala Hegelova filozofija. Upravo je u ovom članku Marks iznio izrazito važnu formulaciju u vezi sa istorijskom ulogom proletarijata. U njemu je, takođe, iznio i čuvenu formulaciju da je religija opijum naroda. Ovo izdanje je sadržalo i Engelsov članak o političkoj ekonomiji u kojem je takođe izneseno materijalističko shvatanje u pogledu razvoja modernog kapitalizma.

Marksov interes za Engelsovo pisanje je doveo do njihovog susreta u Parizu između 28. avgusta i 6. septembra 1844. godine. Ispostavilo se da je ovo bio istorijski susret koji je pomogao ovoj dvojici velikih mislilaca da razjasne svoje ideje i postave prve temelje marksizma. Iako su u ranijem periodu obojica nezavisno došli do sličnih zaključaka, ovaj susret im je pomogao da dođu do potpunog teoretskog zajedničkog stava. Tokom ovog susreta došli su do izraženog razumijevanja materijalističkog shvatanja istorije, koje je postalo kamen temeljac marksističke teorije.

Fridrih Engels rođen je 28. novembra 1820. godine u Barmenu, gradu sa razvijenom tekstilnom industrijom, u Rajnskoj pokrajini u Pruskoj. Njegov otac bio je bogati vlasnik fabrike tekstila i imao je izrazito religijske stavove karakteristične za protestantizam i reakcionarni politički pogled na svijet.

Barmen, poput Marksovog Trira, takođe je pripadao dijelu Pruske koji je bio proveo dvadeset godina pod francuskom vlašću, što je takođe imalo progresivan uticaj na njega. Ipak, njegova glavna karakteristika bila je da se radilo o jednom od najvećih rajnskih industrijskih centara. Tako je Engels od malih nogu gledao izrazito siromaštvo i eksploataciju radničke klase. Kako bi preživjeli u takmičenju sa fabrikama, zanatlije su bile prinuđene da rade od jutra do večeri. Svoj jad su često pokušali da utapaju u piću. Dječiji rad i plućne bolesti zbog radnih uslova bile su veoma česta pojava.

Engels je pohađao gradsku školu u Barmenu do četrnaeste godine. Nakon toga poslan je u gimnaziju u susjedni grad Elberfeld (danas Barmen i Elberfeld čine jedan grad). Ova gimnazija je bila na glasu kao jedna od najboljih škola u Pruskoj. Engels je bio inteligentan učenik sa veoma rano izraženim talentom za učenje jezika. Takođe je učestvovao i u poetskom kružoku među učenicima i pisao je poeziju i kratke priče. Planirao je da studira ekonomiju i pravo, ali je njegov otac više bio zainteresovan da mu najstariji sin nauči sve o porodičnom poslu. Sa sedamnaest godina otac ga je iznenada povukao iz škole i natjerao da postane šegrt u njegovoj kancelariji.

Iako je ovo bio kraj Engelsovog formalnog školovanja, on je nastavio da u slobodno vrijeme proučava istoriju, filozofiju, književnost i lingvistiku i da piše poeziju koja ga je mnogo privlačila. Naredne, 1838. godine, u julu mjesecu Engels je poslan da radi kao činovnik u velikoj trgovačkoj firmi u velikom lučkom gradu Bremenu. U atmosferi velikog grada Engels je došao do strane literature i novina. U slobodno vrijeme počeo je da čita beletristiku i političke knjige. Nastavio je da uči nove jezike i, pored njemačkog, u određenoj mjeri je naučio latinski, grčki, italijanski, španski, portugalski, francuski, engleski, holandski itd. Ova sposobnost da uči jezike trajala je cijeli Engelsov život, tokom kojeg je naučio da prilično tečno govori preko dvadeset jezika, uključujući i persijski i arapski. U Bremenu je Engels postao i dobar konjanik, plivač, mačevalac i klizač.

Dok je bio u školi Engels se borio protiv birokratije. Kao odrastao mladić, privlačile su ga radikalne demokratske ideje buržoaske demokratske revolucije koje su se tada oblikovale u Njemačkoj. Prva grupa kojoj je bio privučen bila je literarna grupa Mlada Njemačka, koja je zastupala radikalne političke stavove. Uskoro je počeo da piše za novine koje su objavljivali u lučkom gradu Hamburgu nedaleko od Bremena. Napisao je dva članka o situaciji u svojoj rodnoj pokrajini. Otkrio je strašnu eksploataciju radnika u Barmenu i Elberfeldu, bolesti od kojih su radnici patili i činjenicu da pola djece u gradu nisu mogla ići u školu, već su bili prisiljeni da rade u fabrikama. Naročito je napao ispraznost religioznosti industrijalaca eksploatatora (među kojima je bio i njegov otac).

Krajem 1839. godine počeo je da proučava Hegela, čiju je filozofiju pokušao da poveže sa sopstvenim radikalnim demokratskim uvjerenjima. Međutim, dalji napredak u ovom pogledu je postigao kada je završio sa službovanjem u bremenu 1841. godine i kada se nakon nekoliko mjeseci preselio u Berlin, kako bi prošao obaveznu jednogodišnju vojnu službu.

Dok je bio u vojnoj službi pridružio se Berlinskom univerzitetu kao vanjski student i pohađao je kolegij iz filozofije. Potom se blisko povezao sa mladohegelijancima, čiji je član takođe bio i Marks. Poput Marksa, i na njega su u velikoj mjeri uticali materijalistički pogledi iz Fojerbahove knjige koja je objavljena te godine. Engelsovo pisanje sada je počelo da poprima neka materijalistička obilježja. Najvažnija stvar koju je uvijek naglašavao bilo je političko djelovanje. Upravo ga je ovo odvojilo od grupe Mlada Njemačka, za koju je smatrao da se ograničava samo na praznu književnu raspravu. Međutim, nastavio je da održava bliske veze sa mladohegelijancima, naročito Brunom Bauerom i njegovim bratom.

Upravo je ova bliskost Engelsa sa braćom Bauer onemogućila prijateljstvo sa Marksom kada su se prvi put sreli novembra 1842. godine. U to vrijeme, Engels je završio vojnu službu i bio je na putu iz rodnog grada ka Mančesteru u Engleskoj, kako bi se kao službenik priključio očevoj fabrici. Na ovom putu je posjetio Marksa u njegovoj novinskoj kancelariji u Kelnu, gdje je Marks tada bio glavni urednik. Marks je do tada već bio počeo kritikovati mladohegelijance, a naročito braću Bauer, zbog toga što su se u svojoj propagandi previše koncentrisali na religiju, a ne na politiku. Dakle, pošto su bili različitih političkih uvjerenja, Marks i Engels se tokom ovog prvog susreta nisu ni mogli složiti.

Engelsova iskustva iz Engleske su od njega napravila komunistu. Ostvario je veoma bliske veze sa radnicima Mančestera, kao i sa vođama revolucionarnih radnika čartističkog pokreta. Mančester je bio glavni centar moderne tekstilne industrije svijeta i uskoro je Engels proveo detaljnu studiju radnih i životnih uslova radnika. Redovno je posjećivao područja gdje je živjela radnička klasa, kako bi dobio neposredno znanje. Tokom ovog procesa rodila se ljubav između njega i Meri Berns, mlade irske fabričke radnice, koja mu je kasnije postala saputnica i supruga. Osim toga što je prikupljao materijal za svoju buduću knjigu o uslovima radničke klase u Engleskoj, Engels je počeo da shvata revolucionarni potencijal proletarijata. Njegovo stalno učešće u pokretu ubijedilo ga je da radnička klasa nije prosto klasa koja pati, nego borbena klasa čije će revolucionarno djelovanje izgraditi budućnost.

Pored kontakta sa radničkom klasom, Engels je takođe detaljno izučavao različite socijalističke i komunističke teorije i čak se sreo sa mnogim francuskim i njemačkim vođama i piscima koji su formulisali ove teorije. Iako ih nije prihvatio, napravio je analizu njihovih pozitivnih i negativnih strana. U isto vrijeme počeo je i da izučava buržoasku političku ekonomiju. Ovo je preduzeo kako bi mogao da analizira ekonomske odnose u društvu, za koje je počeo da smatra da su osnova sve društvene promjene. Prve rezultate svog izučavanja izložio je u članku koji je objavio Marks u svom časopisu objavljenom u Parizu. Kao što smo spomenuli ranije, ovo je dovelo do razmjene pisama između Marksa i Engelsa i njihovog istorijskog susreta 1844. godine.

Engels je bio na putu iz Mančestera ka Barmenu, ali je svratio u Pariz da se susretne sa Marksom koji je tada tamo živio. Njihov razgovor pomogao je Marksu da bolje formuliše materijalističko shvatanje istorije, u koje su obojica počeli da vjeruju. Tokom ovog susreta, takođe su započeli da rade na prvoj zajedničkoj knjizi, koja je predstavljala napada na Brunu Bauera i mladohegelijance, čiji su obojica nekada bili članovi.

Engels je proveo sljedećih osam mjeseci baveći se intenzivnom komunističkom propagandom i poslovima organizacije u Njemačkoj. Tokom ovog perioda bio je u stalnom sukobu sa ocem, koji se protivio njegovom komunističkom poslu i pokušao da ga nagovori da radi u njegovoj fabrici. Nakon samo dvije sedmice u očevoj kancelariji, Engels je sve to odbacio i napustio je Barmen da bi se pridružio Marksu. U međuvremenu je Marks ponovo postao meta feudalnih vlasti. Pruski kralj je izvršio pritisak na francuskog kralja, koji je Marksa prognao iz Pariza. Marks je bio prinuđen da se preseli u Brisel u Belgiji, zajedno sa ženom i osmomjesečnim djetetom. Upravo tu im se pridružio Engels i stvorio je dom u neposrednoj blizini Marksove kuće.

Marks je u međuvremenu uradio mnogo posla i uspostavio je osnovne crte novog pogleda na svijet, o kojima su njih dvojica razgovarali tokom prijašnjeg susreta. U Briselu Marks i Engels su započeli intenzivan zajednički rad. Bio je to, kao što je Engels rekao, rad na uspostavljanju novog svjetonazora u svim mogućim pravcima. Rezultat ovog rada je bila čuvena knjiga Njemačka ideologija, koja je, međutim, objavljena skoro sto godina kasnije. Glavna svrha ove knjige u to vrijeme je bila da dvojica velikih mislilaca razjasne svoje stare stavove i postave temelje novog pogleda na svijet, koji je kasnije postao poznat kao marksizam. Marks i Engels su postali marksisti!