Osnovni kurs marksizma-lenjinizma-maoizma: 5. Tri izvora marksizma

Iz prethodnog ranih života Marksa i Engelsa jasno je da su obojica bili izuzetni i genijalni ljudi. Međutim, takođe je jasno da marksizam nije bio neki izum koji je iznenada pojavio u mislima ove dvojice veličanstvenih umova. Društveno-ekonomske promjene promjene toga vremena stvorile su osnovu za pojavu istinske proleterske ideologije. Pravi sadržaj i oblik te ideologije, međutim, bili su proizvod borbi koje su se vodile u najvažnijim intelektualnim poljima toga vremena. Kao sjajni intelektualci, Marks i Engels imali su široko i detaljno razumijevanje najvažnijih napredaka u mišljenju u najrazvijenijim zemljama toga vremena. Zbog toga su mogli da se pozivaju na mislioce koji su djelovali prije njih, usvajajući sve što je bilo dobro, a odbacujući sve što je bilo pogrešno kod njih. I upravo su na taj način stvoreni struktura i sadržaj marksizma.

Pogledajmo na kojim su se teorijskim poljima zasnivale njihove ideje, pa ćemo tako takođe i razumjeti glavne izvore marksizma.

1) Prvi izvor marksističke misli bila je njemačka klasična filozofija. Svaka ideologija mora da ima svoje utemeljenje u nekoj filozofiji i, kao što smo vidjeli, i Marks i Engels imali su jaku osnovu u njemačkoj klasičnoj filozofiji.

Njemačka filozofija je između 1760. do 1830. godine postala najuticajnija evropska filozofska škola. Imala je svoju bazu u srednjoj klasi njemačke. Ova klasa bila je intelektualno vrlo napredna, ali još nije bila razvila političku snagu da pokrene revoluciju, niti ekonomske resurse da pokrene industrijsku revoluciju. Vjerovatno ju je baš ovo usmjerilo ka razrađenim sistemima misli.

Ipak, budući da je toj klasi pripadao veliki broj javnih službenika, ona je imala mnoge protivrječne strane. Nekada je naginjala industrijskoj buržoaziji i proletarijatu na jednu stranu, a nekada feudalnoj klasi na drugoj. Ovo se oslikavalo u njemačkoj filozofiji koja je sadržala i progresivnu i nazadnu stranu. To je naročito bilo vidljivo u Hegelovoj filozofiji na koju su se Marks i Engels u najvećoj mjeri pozivali. Zbog toga su njih dvojica odbili sve nazadne aspekte koji su održavali postojeće feudalno društvo i razvijali su dalje one progresivne i revolucionarne dijelove kako bi postavili temelje marksističke filozofije.

2) Engleska politička ekonomija bila je drugi važan izvor marksizma. Budući da je Engleska bila centar industrijske revolucije, bilo je prirodno da će proučavanje ekonomije i njenih zakona dostići svoj vrhunac upravo u njihovoj zemlji. Bila je to nova naučna oblast koja je, zapravo, počela sa rastom modernog kapitalizma. Imala je čvrstu bazu i modernoj industrijskoj buržoaziji i imala je ulogu opravdavanja i veličanja komunizma. Takođe je rastućem buržoaskom sloju pružala intelektualne argumente u njegovim borbama sa feudalcima.

U Engleskoj politička ekonomija se pojavila sa objavljivanjem svjetski poznate knjige Adama Smita Bogatstvo naroda 1776. godine. On je u osnovi tvrdio da kada bi se kapitalizmu dala potpuna sloboda da raste, on bi doveo do najvećeg napretka čovječanstva. Tako je Smit pružio argumente za smanjenje bilo kakve kontrole feudalaca nad kapitalističkom klasom. Dejvid Rikardo je bio još jedan poznati klasični ekonomista koji je igrao ključnu ulogu u borbi buržoazije sa zemljoposjednicima. On je istakao da kako kapitalizam napreduje, prosječna stopa profita kapitalista pada. Njegovo važno otkriće bilo je razvoj radne teorije vrijednosti, koja je pokazala da se sva ekonomska vrijednost stvara radom. Neki kasniji ekonomisti analizirali su uzrok ekonomskih kriza u kapitalizmu.

Engleska politička ekonomija je zapravo služila interesima industrijske buržoazije, dakle, igrala je revolucionarnu ulogu protiv feudalnih klasa. Međutim, ekonomisti često nisu razvijali svoje analize dalje od tačke gdje bi ona počela da šteti interesima buržoaske klase. Tako, na primjer, iako je razvio radnu teoriju vrijednosti, Rikardo nije razotkrio eksploataciju radnika od strane kapitalističke klase. To je učinio Marks. On je rad engleskih ekonomista razvio dalje od granica kapitalističke klase i izveo potrebne revolucionarne zaključke iz njih. Na taj način Marks je razvio principe marksističke političke ekonomije.

3) Treći izvor marksizma bile su razne socijalističke teorije koje su uglavnom nastale Francuskoj. Ove teorije predstavljale su nade i ciljeve nove proleterske klase koja je tek nastajala. Oni su bili i izraz i protest protiv kapitalističke eksploatacije i ugnjetavanja radničke klase. U to vrijeme Francuska je bila glavni centar revolucionarnih grupa i revolucionarne teorije, koje su inspirisale cijelu Evropu. Zato je i bilo prirodno što su socijalističke teorije uglavnom stizale iz Francuske.

Većina ovih teorija imale su velike nedostatke, jer nisu bile zasnovane na pravoj naučnoj analizi društva. Ipak, one su predstavljale raskid sa individualizmom, ličnim interesom i takmičenjem buržoaske revolucionarne teorije. One su, takođe, pokazale u kojem pravcu proletarijat treba da ide da bi našao put kapitalističkog društva. Zbog toga je Marks proučavao ove teorije socijalizma i komunizma prije nego što je formulisao marksističke principe naučnog socijalizma. Dok je bio u Parizu, proveo je mnogo vremena sa vođama i članovima brojnih francuskih revolucionarnih i socijalističkih grupa. Marks je uzeo ono što je najbolje u socijalizmu i tome dodao naučnu osnovu doktrine klasne borbe i na taj način razvio principe marksističkog naučnog socijalizma.

Dakle, ovo je priča o tome kako je marksizam nastao iz tri velika izvora ideja u tada najrazvijenijim zemljama svijeta. Tri izvora marksizma – njemačka filozofija, engleska politička ekonomija i francuske socijalističke teorije – odgovarala su trima glavnim komponentama nove ideologije – marksističkoj filozofiji dijalektičkog materijalizma, marksističkoj političkoj ekonomiji i marksističkoj teoriji naučnog socijalizma. Na narednim stranicama pokušaćemo da razumijemo osnove svakog od ovih dijelova.